شفاعت فاطمه معصومه(س)
در زیارتطومار حضرت معصومه(س) که علامه مجلسی آن را در کتاب بحارالانوار نقل کرده این عبارت می باشد: «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ؛ ای فاطمه، درباره پردیس برایم شفاعت کن. بهصدق که تو نزد خداوند مقامی بلند داری.» در ذکر منزلت حضرت معصومه(س) و شفیع بودن او، از امام درست گو(ع) نقل گردیدهاست: «آفریدگار حرمی داراست که مکه میباشد. پیامبرش هم حرمی دارااست که مدینه میباشد. امیرالمؤمنین هم حرمی دارااست که کوفه میباشد. قم کوفه خرد میباشد. مطلع باشید که پردیس هشت در داراست که سه در از آنها به روی قم گشوده میباشد و بانویی از فرزندان اینجانب در آنجا دفن شود که که فاطمه دختر موسی(ع) اسم داراست و با شفاعت وی، همگی شیعه ها وارد فردوس تشریفات مشهد می گردند.»[۸]
آیتالله مکارم شیرازی از مراجع تاسی شیعه، با استناد بهاین حدیث گفته دایره شفاعت متناسب با دایره منزلت و شخصیت میباشد. هرچه رده والاتر باشد، دایره شفاعت نیز پهناورخیس میباشد. زمانی امام درست گو(ع) میگوید: «با شفاعت فاطمهٔ معصومه، همگی شیعهها وارد فردوس می گردند»، معین میگردد فاطمه معصومه(س) رده بسیار عظیمی مشابه پاکی دارااست که بر تاثیر معارف و تقوای بالا بخش وی گردیدهاست.[۹]
اعتبار زیارتطومار
در گواهی و متن زیارتطومار حضرت معصومه اشکالاتی وارده شدهاست:
رسیدگی گواهی
علامه مجلسی زیارتطومار حضرت معصومه را از علی بن ابراهیم، وی از پدرش ابراهیم بن هاشم، وی از سعد بن سعد اشعری و وی از علی بن موسی الرضا(ع) نقل نموده است.[۱۰] علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار[۱۱] و کتاب تحفةالزائر[۱۲] کتابی کهاین زیارتطومار را از آن نقل کرده، اسم نبرده[۱۳] و صرفا گفته این زیارتطومار را در بعضا از کتابهای مشمول زیارتها چشمام.[۱۴] بااینهم اکنون در تحفة الزائر، گواهی زیارتطومار را حسن خوانده میباشد.[۱۵] روضه خوان عباس قمی هم در مفاتیحالجِنان این زیارتطومار را از علامه مجلسی نقل نموده است.[۱۶]
خوشنویسی عبارت «یا این که فاطمه اشفعی لی فی الجنة» به خط ثلث، تاثیر حسین نجفی.
به باور محققان حدیث، عدم بیان منبع مهم، نقطه ضعفی میباشد که میاقتدار بدین داستان وارد دانست.[۱۷] ولی علی بن ابراهیم صاحب و مالک کتاب تعبیر قمی، مورداعتماد عالمان دانش رجال خصوصاً نجاشی بوده[۱۸] و کلینی از وی نقل داستان نموده است.[۱۹] عالمانی همانند سید بن طاووس و ابوالقاسم خویی هم بر وثاقت ابراهیم بن هاشم تأکید کرده و اورا آیتم اتکا دانستهاند.[۲۰] البته در زمینهی با نقلشدن این زیارتطومار از سعد و نقل وی از امام رضا(ع) عالمان دانش رجال ابهاماتی وارد کرده و بعضی از اشکالات رجالی را وارد دانستهاند.[۲۱]
پژوهش متن
برخی از دانشمندان در متن زیارتطومار و بعضا از فرازهای آن اشکالاتی وارد کرده و گفتهاند[۲۲] چرا در فرازهای نهایی زیارتطومار، خطابها عوض میشود؟ بهتیتر نمونه، با آوردهشدن عبارت «نَطْلُبُ بِذٰلِکَ وَجْهَکَ یَا سَیِّدِی» خطاب زیارتطومار از حضرت معصومه(س) به فرستاده(ص) تغییرو تحول مینماید و آنگاه با داخل شدن عبارت «اللّٰهُمَّ وَ رِضاکَ وَ الدَّارَ الْآخِرَة» خطاب متوجه خدا می شود و مجدداً بابیان عبارت «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ» خطاب زیارتطومار به حضرت معصومه(س) بازمیشود.[۲۳]
با وجود اشکالات سندی و متنی بدین زیارتطومار، بعضا آن را از باب تسامح در دلیل سنن پذیرفتهاند.[۲۴] طبق قاعده تسامح، اعتنا و مناقشه در صحت سندها ادعیه و مستحبات، فقط جنبه علمی و تحقیقی داراست و در کار، در شرایطیکه کسی این زیارتطومار را به آرزو صدور از معصوم(ع) و حصول به مفهوم ها درست و بلند آن بخواند، حتماً عملی مناسب و مورد قبول اعمال داده میباشد.[۲۵]
زیارتطومارهای غیر دارای شهرت
برخی از عالمان شیعه، زیارتطومارهای دیگری برای حضرت فاطمه معصومه(س) نقل کردهاند که به معصوم(ع) نسبت داده نشده میباشد:[۲۶] خلال این، علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار، به گزارش کتاب المزار، نوشتهٔ روحانی موثر، زیارتطومار دیگری را نیز در امر حضرت معصومه(س) نقل نموده است[۲۷]
تکنگاری
کتابهایی در گستردن زیارتطومار حضرت معصومه(س) نگاشته شدهاست؛ به عنوان مثال:
رواق پاکی؛ شرحی بر زیارتنامه حضرت فاطمه معصومه(س)، تاثیر علی حسینی، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه، ۱۳۸۵ش.
تفصیل زیارت بلندمرتبه بانوی کرامت: گستردن زیارتطومار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، به مداد غلامعلی صفایی بوشهری، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه، ۱۴۰۲ش.
شفاعت فاطمه معصومه(س)
در زیارتطومار حضرت معصومه(س) که علامه مجلسی آن را در کتاب بحارالانوار نقل کرده این عبارت می باشد: «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ؛ ای فاطمه، درباره پردیس برایم شفاعت کن. بهصدق که تو نزد خداوند مقامی بلند داری.» در ذکر منزلت حضرت معصومه(س) و شفیع بودن او، از امام درست گو(ع) نقل گردیدهاست: «آفریدگار حرمی داراست که مکه میباشد. پیامبرش هم حرمی دارااست که مدینه میباشد. امیرالمؤمنین هم حرمی دارااست که کوفه میباشد. قم کوفه خرد میباشد. مطلع باشید که پردیس هشت در داراست که سه در از آنها به روی قم گشوده میباشد و بانویی از فرزندان اینجانب در آنجا دفن شود که که فاطمه دختر موسی(ع) اسم داراست و با شفاعت وی، همگی شیعه ها وارد فردوس تشریفات مشهد می گردند.»[۸]
آیتالله مکارم شیرازی از مراجع تاسی شیعه، با استناد بهاین حدیث گفته دایره شفاعت متناسب با دایره منزلت و شخصیت میباشد. هرچه رده والاتر باشد، دایره شفاعت نیز پهناورخیس میباشد. زمانی امام درست گو(ع) میگوید: «با شفاعت فاطمهٔ معصومه، همگی شیعهها وارد فردوس می گردند»، معین میگردد فاطمه معصومه(س) رده بسیار عظیمی مشابه پاکی دارااست که بر تاثیر معارف و تقوای بالا بخش وی گردیدهاست.[۹]
اعتبار زیارتطومار
در گواهی و متن زیارتطومار حضرت معصومه اشکالاتی وارده شدهاست:
رسیدگی گواهی
علامه مجلسی زیارتطومار حضرت معصومه را از علی بن ابراهیم، وی از پدرش ابراهیم بن هاشم، وی از سعد بن سعد اشعری و وی از علی بن موسی الرضا(ع) نقل نموده است.[۱۰] علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار[۱۱] و کتاب تحفةالزائر[۱۲] کتابی کهاین زیارتطومار را از آن نقل کرده، اسم نبرده[۱۳] و صرفا گفته این زیارتطومار را در بعضا از کتابهای مشمول زیارتها چشمام.[۱۴] بااینهم اکنون در تحفة الزائر، گواهی زیارتطومار را حسن خوانده میباشد.[۱۵] روضه خوان عباس قمی هم در مفاتیحالجِنان این زیارتطومار را از علامه مجلسی نقل نموده است.[۱۶]
خوشنویسی عبارت «یا این که فاطمه اشفعی لی فی الجنة» به خط ثلث، تاثیر حسین نجفی.
به باور محققان حدیث، عدم بیان منبع مهم، نقطه ضعفی میباشد که میاقتدار بدین داستان وارد دانست.[۱۷] ولی علی بن ابراهیم صاحب و مالک کتاب تعبیر قمی، مورداعتماد عالمان دانش رجال خصوصاً نجاشی بوده[۱۸] و کلینی از وی نقل داستان نموده است.[۱۹] عالمانی همانند سید بن طاووس و ابوالقاسم خویی هم بر وثاقت ابراهیم بن هاشم تأکید کرده و اورا آیتم اتکا دانستهاند.[۲۰] البته در زمینهی با نقلشدن این زیارتطومار از سعد و نقل وی از امام رضا(ع) عالمان دانش رجال ابهاماتی وارد کرده و بعضی از اشکالات رجالی را وارد دانستهاند.[۲۱]
پژوهش متن
برخی از دانشمندان در متن زیارتطومار و بعضا از فرازهای آن اشکالاتی وارد کرده و گفتهاند[۲۲] چرا در فرازهای نهایی زیارتطومار، خطابها عوض میشود؟ بهتیتر نمونه، با آوردهشدن عبارت «نَطْلُبُ بِذٰلِکَ وَجْهَکَ یَا سَیِّدِی» خطاب زیارتطومار از حضرت معصومه(س) به فرستاده(ص) تغییرو تحول مینماید و آنگاه با داخل شدن عبارت «اللّٰهُمَّ وَ رِضاکَ وَ الدَّارَ الْآخِرَة» خطاب متوجه خدا می شود و مجدداً بابیان عبارت «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ» خطاب زیارتطومار به حضرت معصومه(س) بازمیشود.[۲۳]
با وجود اشکالات سندی و متنی بدین زیارتطومار، بعضا آن را از باب تسامح در دلیل سنن پذیرفتهاند.[۲۴] طبق قاعده تسامح، اعتنا و مناقشه در صحت سندها ادعیه و مستحبات، فقط جنبه علمی و تحقیقی داراست و در کار، در شرایطیکه کسی این زیارتطومار را به آرزو صدور از معصوم(ع) و حصول به مفهوم ها درست و بلند آن بخواند، حتماً عملی مناسب و مورد قبول اعمال داده میباشد.[۲۵]
زیارتطومارهای غیر دارای شهرت
برخی از عالمان شیعه، زیارتطومارهای دیگری برای حضرت فاطمه معصومه(س) نقل کردهاند که به معصوم(ع) نسبت داده نشده میباشد:[۲۶] خلال این، علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار، به گزارش کتاب المزار، نوشتهٔ روحانی موثر، زیارتطومار دیگری را نیز در امر حضرت معصومه(س) نقل نموده است[۲۷]
تکنگاری
کتابهایی در گستردن زیارتطومار حضرت معصومه(س) نگاشته شدهاست؛ به عنوان مثال:
رواق پاکی؛ شرحی بر زیارتنامه حضرت فاطمه معصومه(س)، تاثیر علی حسینی، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه، ۱۳۸۵ش.
تفصیل زیارت بلندمرتبه بانوی کرامت: گستردن زیارتطومار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، به مداد غلامعلی صفایی بوشهری، قم، انتشارات زائر آستانه مقدسه، چاپ اولیه، ۱۴۰۲ش.
تشریفات عقد و نامزدی در مشهد؛ از انتخاب مکان تا طراحی و پذیرایی